Internationale Vrouwendag: vrouwen die onze monumenten kleur geven
Null
Ter ere van Internationale Vrouwendag, zondag 8 maart, vieren we de prestaties, kracht en invloed van vier vrouwen die een blijvende indruk achterlieten op de monumenten waar zij bij betrokken waren. Deze vier bijzondere vrouwen waren bezielers, beschermers en beheerders en hebben elk op hun eigen manier bijgedragen aan het behoud en de levendigheid van het cultureel erfgoed.
Van de 15e-eeuwse kasteelvrouwe Yolande de Lalaing, die Kasteel Brederode bestuurde, tot Alma Ochs, die Museum Veere in de Schotse Huizen grondvestte en kunst toegankelijk maakte. Van de generaties vrouwen die Kasteel Slangenburg vormgaven met gezin en tradities, tot Ina de Beer, die recent nog decennialang Kasteel Radboud beheerde en leefbaar hield voor bezoekers en officiële ontvangsten.
Deze vrouwen laten zien dat monumenten meer zijn dan stenen en daken: het zijn plekken waar vrouwen invloed uitoefenden, keuzes maakten en geschiedenis levend hielden. Hun verhalen inspireren ons ook vandaag nog. Door hun verhalen te vertellen, houden we hun nalatenschap levend.
Alma Francis Ochs was de dochter van de Engelse diamantair en kunstverzamelaar Albert Lionel Ochs (1857-1921). In 1896 kocht haar vader één van de Schotse Huizen aan de Kaai in Veere: De Struys, een karakteristiek zestiende eeuws pand met een rijke historie en markante gevel. Onder de bezielende leiding van Albert en later ook Alma groeide De Struys uit tot een geliefde ontmoetingsplek voor kunstenaars uit binnen- en buitenland.
Alma studeerde kunstgeschiedenis in Londen. De zomers bracht ze door in Veere, waar ze vanaf 1919 haar vader assisteerde bij zijn verkooptentoonstellingen in De Struys. Toen Albert eind 1921 overleed, besloot Alma, die inmiddels erg gehecht was geraakt aan het stadje Veere en de Zeeuwse streekdrachten, zijn werk voort te zetten. Ze ontving regelmatig bekende kunstenaars. Daarnaast organiseerde ze elk jaar tentoonstellingen en breidde ze de kunstcollectie verder uit. Zo legde zij onder meer een omvangrijke en zorgvuldig samengestelde collectie Zeeuwse streekdrachten aan.
Alma’s inzet was niet alleen gericht op het verzamelen, maar ook op het toegankelijk maken van kunst en cultuur voor een breed publiek. In 1947 liet Alma het huis en haar collectie na aan de Staat der Nederlanden, op voorwaarde dat De Struys en Het Lammeken samen een museum zouden worden. Daarmee legde zij de basis voor het latere museum in de Schotse Huizen, dat tot op de dag van vandaag het culturele erfgoed van Veere en Zeeland zichtbaar maakt: Museum Veere. Alma’s nalatenschap weerspiegelt haar levenslange toewijding aan kunst, geschiedenis en de Zeeuwse identiteit.
De Schotse Huizen
Albert en Alma Ochs-Oakes
De Struys op de gevel
Yolande de Lalaing werd geboren rond 1422, als dochter van edelman Willem de Lalaing. Haar vader was eerst baljuw van de Hertog van Bourgondië en later stadhouder van de Lage Landen in diens naam. Yolande groeide op in de hoogste adellijke kringen. Op 22-jarige leeftijd werd ze uitgehuwelijkt aan Reinoud II van Brederode. Het echtpaar woonde op kasteel Batestein in Vianen. Kasteel Brederode in Santpoort werd bij het huwelijk aan Yolande toegewezen als ‘lijftocht’. Met andere woorden: na het overlijden van Reinoud zou Yolande het kasteel en het landgoed bezitten. Het echtpaar zorgde ervoor dat het beschadigde kasteel weer bewoonbaar werd. Dat gebeurde in delen, waarbij begonnen werd met de noordvleugel.
Na het overlijden van Reinoud in 1473 kwam Yolande er alleen voor te staan, met zes kinderen en een neef die op de erfenis aasde. Het lukte haar neef, Reinier van Broekhuizen, om Vianen en Batestein te veroveren. Met een list kreeg hij zowel zoon Walraven als twee van zijn zussen in handen. Yolande trok zich terug op haar weduwegoed, kasteel Brederode. Officieel had ze haar openbare functies neergelegd, maar op de achtergrond bleef ze er alles aan doen om haar kinderen een goede positie te laten bekleden.
In 1493 werd Brederode geplunderd. Ondanks het losgeld dat Yolande betaalde, vertrokken de troepen niet zonder grote vernielingen. Haar toevluchtsoord werd onbewoonbaar. Yolande, laatste kasteelvrouwe van Brederode, vertrok naar Batestein, waar ze in 1497 overleed. Yolande heeft een prachtig getijdenboek nagelaten. Het boek is in 1460 in haar opdracht vervaardigd. In het boek staat ze zelf afgebeeld, op de bladzijde ernaast zie je haar vier dochters.
De Ruïne van Brederode
De Ruïne van Brederode omstreeks 1628. Jan van de Velde - Collectie Rijksmuseum
De Ruïne van Brederode
In 1873 trad Wilhelmine Tinchon in het huwelijk met Kommerzienrat Arnold Passmann. In 1895 kocht het echtpaar Kasteel Slangenburg. Het kasteel werd gebruikt als zomerverblijf en voor diverse familieaangelegenheden. Het echtpaar kreeg vier zoons en twee dochters. Arnold was vaak van huis, waardoor de zorg voor de kinderen grotendeels op Wilhelmine neerkwam. Zij werd daarin ondersteund door drie dienstbodes: Sibella Sassenbach, Emma Weinert en Lina Torwelle. De dienstbodes reisden mee met de familie naar het kasteel. Van Wilhelmine is bekend dat ze bijzonder zuinig was. Zo werd het toiletpapier uit krantenpapier gesneden en kregen de kinderen door de week roggebrood met vet te eten. Tegelijkertijd was Wilhelmine trots en ongenaakbaar. Toen ze tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) na een verblijf op Slangenburg terugreisde naar Duitsland en bij de grens werd tegengehouden, weigerde ze uit te stappen. ‘Ein Kommerzienrätin steigt nicht aus’, zou ze hebben gezegd.
De in 1880 geboren Gertrud Passmann was het lievelingskind van Arnold. Arnold was dan ook ontroostbaar toen ‘seine ganze Liebe’ in 1901 na het eten van oesters in de hoofdstad overleed aan een voedselvergiftiging. Ze werd aanvankelijk bijgezet in de grafkelder in Duisburg, maar werd in 1904 begraven op de door haar vader ontworpen begraafplaats bij Slangenburg. Na zijn dood in 1919 werd Arnold naast zijn lievelingsdochter begraven.
In 1903 trouwde de oudste zoon van Wilhelmine en Arnold, Hermann, met Irmgard Henning. Het echtpaar kreeg twee zoons en een dochter. De zoons, Hermann en Wilhelm, overleden beiden op jonge leeftijd. Dochter Edith was de enige erfgename. Zij was in 1929 getrouwd met Rudolf Carl Otto Horst (Otwin), Freiherr Rüdt von Collenberg. Het grote huwelijksfeest vond plaats op Kasteel Slangenburg. Het gezin bracht veel tijd door op het kasteel in Doetinchem.
Kasteel Slangenburg
Huwelijksfoto van Edith Passmann en Otwin Rüdt von Collenberg
Familie Passmann in de tuin van het kasteel, omstreeks 1900. In het midden Gertrud, links van haar Wilhemine Tinchon
Het is 1972. Kasteel Radboud is net heropend na een langdurige renovatie in de jaren zestig, en er wordt een beheerder gezocht. Via via hoort Ina de Beer van de vacature en stapt ze naar burgemeester Bol om haar interesse te tonen. Ze wordt aangenomen voor een proefperiode van één jaar, die overigens nooit formeel beëindigd is.
Het kasteel wordt intensief gebruikt: voor huwelijken en feesten, officiële ontvangsten en zelfs tv-opnames. Vanaf 1976 woont Ina er samen met haar man Henk. Maandelijks is er contact met de Rijksgebouwendienst en de slotvoogd, waarbij het onderhoud van het kasteel wordt geregeld. Ina voelt zich nooit ongemakkelijk in de vaak mannelijke wereld waarin ze werkt; het enige waar ze slecht tegen kan, zijn arrogante bestuursleden die het beter denken te weten.
Ina is een onafhankelijke vrouw die de touwtjes in het kasteel stevig in handen heeft en precies weet wat er moet gebeuren. Henk is haar steun en toeverlaat en vermaakt bezoekers met sterke verhalen uit zijn tijd als visser.
In 2006 gaat Ina met pensioen. Het kasteel heeft inmiddels een museale inrichting gekregen. Ze woont dan al niet meer op het kasteel, maar in haar ouderlijk huis in de haven van Medemblik. Toch blijft het kasteel een bijzondere plek in haar hart, nu als vrijwilliger bij de handwerkdames.
Afscheid van Ina
Kasteel Radboud
